Nấm phục linh: Đặc điểm, bào chế, công dụng và cách sử dụng

Mô tả Nấm Phục linh

Phục linh là loại nấm mọc ký sinh hay hoại sinh trên rễ cây thông. Sở dĩ người ta gọi tên loại nấm này vì cho rắng Phục linh là linh khí của cây thông nấp ở dưới đất.

Quả thể hình khối to không đều, lớn, nhỏ không đồng nhất, có thể nặng tới 5kg, nhỏ cũng có thể bằng nắm tay, mặt ngoài màu xám đen, nhăn nheo có khi hình bướu, cắt ngang sẽ thấy mặt lổn nhổn màu trắng (bạch phục linh) hoặc hồng xám (xích phục linh), có khi có rễ thông ở giữa nấm.

Bột Phục linh màu trắng xám, chủ yếu chứa các khuẩn ty, bào tử, cuống đám tử.

Tại sao nấm phục linh rất quý hiếm?

Nấm phục linh quý hiếm do cấu tạo đặc biệt của chính nó, chỉ mọc ở cây vân sam đã bị côn trùng đục. Thân cây bị sâu bọ đục khoét sẽ tự sản sinh ra chất nhựa đặc biệt để bảo vệ cây khỏi hư hỏng. Từ khu vực hình thành nhựa cây này sẽ mọc ra các cây nấm phục linh.

Tuy nhiên, không phải vết thương nào trên cây vân sam cũng sẽ hình thành nấm phục linh. Có thể hàng trăm ngàn vết thương qua thời gian dài mới tạo thành một quả nấm. Hàng trăm cây vân sam cũng chỉ cho ra được một số quả. Vì thế, nấm phục linh tương đối hiếm và có giá thành khá đắt đỏ trên thị trường.

Phân bố, thu hoạch và chế biến

Phân bố: Phục linh thường phân bố ở vùng có khí hậu lạnh, mọc trong rừng có thông, nằm sâu dưới 1 lớp mặt đất 20 – 30cm. Thường phát triển ở vùng núi hướng về phía mặt trời, khí hậu mát mẻ, thoáng, độ cao trung bình, không bị gió bấc thổi, chất đất cát mịn tơi xốp.

Ở Việt Nam, đã tìm thấy Phục linh ở các rừng thông tỉnh Hà Giang, Thanh Hóa, Gia Lai, Lâm Đồng. Hiện đang được nghiên cứu ở trồng ở Sapa, Tam Đảo.

Tuy nhiên, thực tế vị thuốc chưa được đưa vào nuôi trồng và khai thác thực sự rộng rãi nên đa số nấm Phục linh trên thị trường được nhập khẩu từ Vân Nam - Trung Quốc.

Ở Việt Nam, nấm phục linh được ông Trần Ngọc Lâm phát hiện ra trên dãy núi Hoàng Liên Sơn. Ngoài ra, loại nấm này cũng được tìm thấy ở vùng núi các tỉnh Thanh Hóa, Gia Lai, Lâm Đồng của nước ta.

Hiện nay nấm phục linh được chia thành 2 loại là:

• Phục linh thần: nấm mọc ở rễ cây vân sam
• Phục linh thiên: nấm mọc ở ngọn cây vân sam

Thu hoạch: Thu hoạch nấm vào khoảng tháng 10 đến tháng 11 sau tiết lập thu, hoặc từ tháng 7 – 9.

Chế biến: Có 2 cách sơ chế theo kinh nghiệm như sau:

Cách 1: Sau khi đào lên, nấm được đem ngâm nước một ngày, rửa sạch, gọt bỏ vỏ, đồ lên, thái mỏng khoảng 2 – 3mm, phơi hay sấy khô. Khi dùng thì lấy sắc với thuốc thang. Ngoài ra, cũng có nhiều người thái nấm phục linh thành những miếng nhỏ khi chúng vẫn còn tươi rồi đem phơi khô ở những nơi thoáng gió. Loại nấm này cũng có thể bảo quản bằng cách gọt vỏ, sắt hoặc thái thành miếng nhỏ rồi tiến hành phơi, sấy khô.

Cách 2: Nấm sau khi được thu hái (đào lên) sẽ nhanh chóng được loại bỏ đất cát, rải đều trên nền đất thoáng mát để mặt nấm se lại. Sau đó nấm được chất đống, ủ nhiều lần cho tới khi quả nấm đã khô hết nước. Nếu mặt nấm xuất hiện nhiều vết nứt nhăn, chỉ cần sấy cho tới khi cạn khô nước là được.

Bộ phận sử dụng của Nấm Phục linh

Toàn cây nấm Phục linh đều có thể sử dụng làm thuốc:

Phục linh bì: Là lớp ngoài Phục linh tách ra, kích thước lớn, nhỏ, không đồng nhất. Mặt ngoài có màu từ nâu đến nâu đen, mặt trong màu trắng hoặc nâu nhạt. Chất tương đối xốp và hơi đàn hồi.

Phục linh khối: Sau khi tách lớp ngoài, phần còn lại được thái, cắt thành phiến hay miếng, kích thước không đồng nhất, màu trắng, hồng nhạt hoặc nâu nhạt.

Xích phục linh: Là lớp thứ hai sau lớp ngoài, có màu hồng nhạt hoặc nâu nhạt.

Bạch phục linh: Là phần bên trong, có màu trắng.

Phục thần: Là phần nấm Phục linh ôm đoạn rễ thông bên trong.

Thành phần của nấm phục linh

Nấm phục linh có các thành phần chính sau:

• Phục linh bì: Đây chính là lớp vỏ khi tiến hành tách lớp ngoài cùng của nấm ra. Kích thước của chúng thường khác biệt, không đồng nhất. Phục linh bì cấu tạo khá xốp, có tính đàn hồi. Màu sắc mặt ngoài của chúng từ nâu tới đen nhạt, lớp bên trong màu trắng hoặc nâu nhạt.
• Phục linh khối: Khi tách lớp vỏ ngoài, phần bên trong sẽ được thái lát tách miếng hoặc cắt thành các miếng nhỏ. Chúng thường có màu trắng, nâu hoặc hồng nhạt với kích thước không đồng đều.
• Xích phục linh: Lớp thứ hau sau lớp vỏ ngoài, thường có màu nâu nhạt hoặc hồng nhạt.
• Bạch phục linh: Là tên gọi của phần ruột nấm, màu trắng, thường được dùng để làm thuốc.
• Phục thần: Là phần ruột nấm bao bọc đoạn rễ cây thông bên trong.

Tác dụng của Nấm Phục linh

Theo y học cổ truyền

 Phục linh là loại nấm có tính bình, vị ngọt nhạt rất tốt cho phế, tâm và thận. Theo y học cổ truyền, đây là loại thần dược có công dụng bổ tâm an thần, nâng cao khả năng miễn dịch, chống viêm loét đường tiêu hoá,… Nấm phục linh thường được sử dụng trong các trường hợp điều trị mất ngủ, tiểu nhiều, phù nề,… Trong đó mỗi thành phần của nấm lại có một công dụng điều trị bệnh riêng

• Phục linh bì (vỏ phục linh) có công dụng hiệu quả với các chứng phù thũng, điều trị phù nề ở phụ nữ có thai, chứng tiêu thũng,…
• Xích phục linh giúp tăng cường lợi thấp nhiệt, điều trị các chứng bệnh về đường tiết niệu như tiểu ít, nước tiểu đỏ, bí tiểu,…
• Bạch phục linh: Chữa tiêu hóa kém, hay đầy bụng, bí tiểu, ho có đờm, tiêu chảy.
• Phục thần thì có hiệu quả trong việc làm dịu tim, an thần.

Không những vậy, nấm phục linh có khả năng bồi bổ sức khỏe nhanh chóng cho những người mới ốm dậy, những người thường xuyên bị suy nhược cơ thể. Người mắc chứng huyết áp không ổn định cũng nên sử dụng các bài thuốc từ loại nấm này. Ngoài ra, nhiều chị em phụ nữ cũng sử dụng nấm như một phương thức làm đẹp hiệu quả để điều trị các bệnh về da như nám da, tàn nhang.

Theo y học hiện đại

Theo nghiên cứu của khoa học hiện đại, nấm phục linh càng có nhiều công dụng điều trị hơn nữa. Chúng có khả năng bảo vệ gan, lợi tiểu, an thần, giúp tăng cường hệ miễn dịch nhanh chóng. Bên cạnh đó, loại nấm này cũng có tác dụng rất tốt trong việc ức chế tụ cầu vàng, trực khuẩn đại tràng,…

Với những bệnh nhân ung thư, nấm phục linh có công dụng thần kỳ. Thành phần polysacharide có trong nấm đã được kiểm nghiệm, chứng minh có công dụng ngăn chặn sự phát triển của khối u. Sử dụng nấm giúp tăng cường hệ miễn dịch của cơ thể, làm teo nhỏ các khối u khi được phát hiện sớm. Do đó, nấm phục linh cũng là phương thuốc hữu hiệu dành cho các bệnh nhân mắc chứng ung thư.

Nấm Phục linh có tác dụng bảo vệ tế bào gan, giúp hạ đường huyết và giảm nguy cơ loét bao tử.

Thành phần polysaccharide trong nấm có tác dụng tăng cường miễn dịch, có khả năng kháng tế bào ung thư, lợi tiểu và an thần.

Ngoài ra, thuốc sắc từ nấm Phục linh cũng có tác dụng ức chế trực khuẩn biến dạng, trực khuẩn đại tràng, xoắn khuẩn và cả tụ cầu vàng.

Những ai nên sử dụng nấm phục linh?

Nấm phục linh có công dụng rất tốt trong phục hồi và chăm sóc sức khỏe của người bệnh. Những nhóm đối tượng nên sử dụng sản phẩm này bao gồm:

• Những người đang điều trị chứng bệnh ung thư
• Người thể trạng yếu, mới ốm dậy cần bồi bổ sức khỏe
• Nhóm người hay mệt mỏi, cần tăng cường sức khỏe, sự dẻo dai
• Chị em phụ nữ muốn làm đẹp, điều trị nám da, tàn nhang
• Người bị phù thũng, bí tiểu

Liều lượng và cách dùng Nấm Phục linh

Trong nhân dân, Phục linh được coi là vị thuốc bổ, thuốc lợi tiểu, dùng trị bệnh thuỷ thũng. Còn dùng để chữa các trường hợp mất ngủ, hay sợ hãi, di tinh. Liều dùng: 5-10g/ngày, dưới dạng thuốc sắc, bột hay viên. Dùng riêng hoặc có thể sắc phối hợp với các vị thuốc khác.

Bài thuốc chữa bệnh từ Nấm Phục linh

Chữa bệnh thuỷ thũng

Phục linh và tang bạch bì mỗi vị 10g, mộc thông 5g. Dùng khoảng 600ml nước, sắc còn 200ml. Dùng uống trong ngày, có thể chia làm 3 lần để uống.

Chữa phù thủng mắt, mặt, chân tay, bụng trướng

Vỏ Phục linh, vỏ Quýt (Trần bì), vỏ quả Cau, vỏ rễ Dâu, vỏ Gừng sống, mỗi vị 15 – 20g hoặc thêm vỏ cây Dướng, Mộc thông với liều lượng bằng các vị trên cùng sắc uống (theo “Nam dược thần hiệu”).

Chữa tim yếu, hay hồi hộp, sợ hãi, ngủ không yên, hay quên, mất trí, tinh thần suy nhược, ăn uống kém sút, rũ mỏi thích nằm

Phục linh, Đẳng sâm, Long nhãn, Liên nhục, Đại táo, mỗi vị 16g; Táo nhân sao, Viễn chí, Xương bồ, mỗi vị 8g, sắc uống hay tán bột, viên với mật ong, uống mỗi ngày 10 – 12g.

Chữa vết đen trên mặt

Tán Phục linh thành dạng bột rồi bôi lên vết đen.

Chế biến nấm phục linh đúng chuẩn

Nấm phục linh có thể chế biến theo nhiều cách khác nhau. Dù sử dụng dưới dạng nấm tươi hay bột thì nấm vẫn giữ được đầy đủ các chất dinh dưỡng vốn có.

Một số cách chế biến nấm phục linh

Sau khi mua về, bạn ngâm nấm và rửa phần vỏ ngoài thật sạch với nước. Khi đã hết đất cát, tiến hành bổ quả phục linh ra để chế biến.

Có nhiều cách chế biến nấm phục linh khác nhau, tùy thuộc vào mục đích sử dụng của từng người. Dưới đây là một số cách chế biến thường thấy.

• Nấm đem thái lát mỏng ngâm với mật ong hoặc rượu để dùng dần. Tuy nhiên, mỗi ngày không nên sử dụng quá hàm lượng 50g.
• Phục linh sử dụng trong hầm xương, nấu canh không những thơm ngon mà còn giúp cải thiện sức khỏe. Tỷ lệ nấu đạt chuẩn thường là 50g nấm sử dụng cho 1kg gà hoặc xương.
• Sử dụng sắc lấy nước uống hàng ngày theo tỷ lệ 10g nấm khô sắc cùng 200ml nước. Đun cạn hỗn hợp này tới khi còn 100ml thì lấy nước uống hàng ngày.

Lưu ý khi sử dụng Nấm Phục linh

Âm hư mà không thấp nhiệt thì không nên dùng.

Bảo quản dược liệu Nấm Phục linh

Để nơi mát, khô ráo, đậy kín, không nên để quá khô, quá nóng vì dễ bị nứt vụn và mất tính chất dính.

Trên đây là các thông tin về đặc điểm, hình ảnh, công dụng và các bài thuốc từ Nấm Phục linh cũng như một số lưu ý cần quan tâm. Tuy nhiên, để bài thuốc mang lại tác dụng điều trị cao và hạn chế tác dụng phụ, người bệnh vẫn nên tham khảo chuyên gia về cách dùng và liều lượng.